کمبود آب چیست؟

مفهوم کمبود آب، مفهومی نسبتا ساده است: بنا به تعریف «شورای کسب و کار جهانی با هدف توسعه پایدار»، این مفهوم به شرایطی اطلاق می شود که آب کافی برای کاربری –کشاورزی، صنعتی یا شهری- وجود نداشته باشد.

  • 2 درصد کل آب شیرین موجود از کلاهک های یخی و یخچال های طبیعی بدست می آیند که در اثر گرمایش جهانی با نرخی هشداردهنده در حال آب شدن هستند. به عنوان مثال، یخ قله کیلیمانجارو در طول 100 سال گذشته 85 درصد کاهش یافته است، و دریای آرال که زمانی دومین دریاچه بزرگ آسیا محسوب می شد، اکنون تنها یک دهم حجم 50 سال قبل خود را دارد.
  • همزمان به دلیل افزایش تقاضای آب ناشی از رشد شهرنشینی، منابع آب سطحی بیش از اندازه مورد استفاده قرار گرفته و زمین را با پایین رفتن سطح آب مواجه کرده است. به عنوان مثال شهر مکزیکوسیتی به دلیل تخلیه آب، بیش از 9 متر کاهش ارتفاع پیدا کرده است.
  • کوچک شدن منابع آب و تقاضای فزاینده منجر به افزایش میزان کمبود آب شده است.

علل کمبود آب

رشد جمعیت

در سال 2000، جمعیت جهان 6.2 میلیارد نفر بود. سازمان ملل تخمین می زند که تا سال 2050، 3.5 میلیارد به این تعداد اضافه شود و حجم عمده جمعیت جدید نیز از کشورهای در حال توسعه که در حال حاضر نیز با بحران آب مواجهند، سر بر خواهند آورد. در نتیجه، تقاضای آب افزایش خواهد داشت، مگر اینکه در جهت حفظ منابع آب و بازیافت این منبع حیاتی اقدامات بیشتری صورت بگیرد. بر اساس داده های ارائه شده از سوی سازمان ملل، بانک جهانی توضیح می دهد که دسترسی به آب به منظور تولید غذا به یکی از چالش های اصلی دهه های پیش رو تبدیل خواهد شد. دسترسی به آب را باید با اهمیت مدیریت آب به شیوه ای پایدار و البته در نظر داشتن تاثیر تغییرات آب و هوایی و دیگر متغیرهای زیست محیطی و اجتماعی متعادل کرد.

گسترش فعالیت کسب و کار

فعالیت های کسب و کار از حوزه های صنعت گرفته تا خدماتی نظیر گردشگری و سرگرمی با سرعت بسیار گسترش می یابند. این گسترش مستلزم افزایش خدمات آب –چه به لحاظ تامین و چه به لحاظ بهداشتی- است؛ این امر نیز فشار بیشتری به منابع آب و اکوسیستم های طبیعی وارد می کند.

رشد سریع شهرنشینی

گرایش به شهرنشینی به سرعت در حال رشد است. چاه های خصوصی کوچک و گند انبارها که در جوامع کوچک تر به خوبی کارایی دارند، در نواحی شهری پرجمعیت کارایی ندارند. شهرنشینی مستلزم سرمایه گذاری قابل توجه در زیرساخت های آبی به منظور آبرسانی به افراد و تصفیه انباشت های فاضلاب انسانی و صنعتی است. این آب های آلوده و سمی باید پردازش شوند و در غیر این صورت، تهدیدی غیرقابل قبول برای سلامت عمومی به شمار خواهند آمد.
در 60 درصد شهرهای اروپایی دارای بیش از 100 هزار نفر جمعیت، مصرف آب های زمینی، سرعتی بیش از جایگزینی طبیعی این آب ها دارد. حتی اگر آبی باقی مانده باشد هم دستیابی به آن پرهزینه تر و پرهزینه تر می شود.

تغییر آب و هوایی

تغییر آب و هوایی، به دلیل رابطه نزدیک آب و هوا و چرخه هیدرولوژیکی، ممکن است تاثیرات قابل توجهی بر منابع آب سراسر جهان داشته باشد. افزایش دما میزان تبخیر را بالا می برد و منجر به بارندگی بیشتر می شود، هر چند که بارش ها در نواحی مختلف متفاوت خواهند بود. در مجموع، ذخیره جهانی آب شیرین افزایش خواهد یافت. قحطی و سیلاب در مقاطع مختلف سال در نواحی مختلف افزایش خواهند یافت و تغییرات شدیدی را در بارش برف و ذوب شدن برف ها در نواحی کوهستانی شاهد خواهیم بود. دماهای بالاتر به شیوه ای که هنوز توضیحی برای آن یافت نشده بر کیفیت آب نیز اثر می گذارند. از جمله این تاثیرات احتمالی می توان به غنای بیش از حد آب اشاره کرد. تغییر آب و هوا نیاز به آب را در آبیاری کشاورزی، آب پاش های باغی و حتی شاید استخرها افزایش خواهد داد.

شواهد بسیاری حاکی از آن هستند که افزایش گوناگونی هیدرولوژیک و تغییر در آب و هوا همواره تاثیری عمیق بر بخش آب در چرخه هیدرولوژیک، موجودی آب، تقاضای آب، تخصیص آب در سطوح جهانی، منطقه ای، حوضچه ای و بومی داشته و خواهد داشت.

تخلیه آبخوان ها (سفره های آب زیرزمینی)

بنا به گسترش جمعیت انسان ها، رقابت برای تصاحب آب به قدری رشد یافته که بسیاری از آبخوان های عمده جهان در حال تخلیه شدن هستند. دو عامل مصرف مستقیم انسانی و آبیاری کشاورزی با آب های سطحی در این تخلیه نقش دارند. در حال حاضر در سراسر جهان میلیون ها پمپ با ابعاد متفاوت در حال استخراج آب های سطحی هستند. در نواحی خشکی نظیر چین و هند، آبیاری با آب های سطحی صورت می گیرد و این آب های طبیعی با نرخی ناپایدار استخراج می شوند. شهرهایی که با کاهش 10 تا 50 متری آبخوان ها مواجه شده اند عبارتند از مکزیکوسیتی، بانکوک، مانیل، پکن، مدرس و شانگهای.

آلودگی و حفاظت آب

آب آلوده

آلودگی آب یکی از دغدغه های اصلی جهان امروز است. دولت های کشورهای متعددی تلاش کرده اند راه حل هایی برای کاهش این مشکل بیابند. بسیاری از آلوده کننده ها، منابع آب را تهدید می کنند، اما شایع ترین نمونه آنها، بویژه در کشورهای در حال توسعه، ریختن فاضلاب خام در آب های طبیعی است؛ این روش دفع فاضلاب، رایج ترین شیوه در کشورهای توسعه نیافته است، اما در کشورهای شبه توسعه یافته ای نظیر چین، هند و ایران نیز شیوع گسترده ای دارد. فاضلاب، فضولات، زباله و حتی آلاینده های سمی، همگی به آب ریخته می شوند. حتی اگر فاضلاب تصفیه شود، مشکل همچنان بزرگتر خواهد شد. فاضلاب تصفیه شده، به شکل گل و لای در می آید و ممکن است در محل های خشک تخلیه زباله قرار بگیرد، در سطح زمین پخش شود، سوزانده و یا به دریا ریخته شود. علاوه بر فاضلاب، آلودگی متفرقه منابع نظیر رواناب های کشاورزی و نیز سیلاب های شهری و ضایعات شیمیایی ناشی از صنایع و دولت ها، از منشاء های عمده آلودگی در برخی نقاط جهان محسوب می شوند.

آب و منازعه

رقابت بر سر آب به شکل گسترده ای بالا گرفته است، و رفع نیازهای آب به منظور مصرف انسانی، تولید غذا، اکوسیستم ها و دیگر کاربری ها دشوارتر شده است. مدیریت آب اغلب با مشکلات متناقض و پیچیده ای مواجه است. نزدیک به 10 درصد رواناب های سالانه جهانی به منظور رفع احتیاجات انسانی مصرف می شود. سیلاب ها نواحی بسیاری از دنیا را فرا گرفته اند، در حالی در برخی نقاط میزان بارندگی به حدی کم است که حیات بشری را تقریبا ناممکن می سازد. با رشد جمعیت و توسعه، بالا رفتن تقاضا برای آب، امکان بروز مشکلات هر کشور یا ناحیه را افزایش می دهد.

در طول 25 سال گذشته، سیاستمداران، دانشگاهیان و روزنامه نگاران، بارها پیش بینی کرده اند که دعوا بر سر آب، منشا جنگ های آینده خواهند بود. برخی از نقل قول های معروف در این خصوص را مرور می کنیم: پطروس قالی، وزیر خارجه سابق مصر و دبیرکل سابق سازمان ملل پیش بینی کرد: «جنگ بعدی در خاورمیانه بر سر آب خواهد بود، نه سیاست.»؛ جانشین او در سازمان ملل، کوفی عنان نیز در سال 2001 گفت: «رقابت شدید بر سر آب شیرین ممکن است خاستگاه مناقشات و جنگ های آینده باشد.» نایب رئیس سابق بانک جهانی، اسماعیل سراج الدین نیز گفته که جنگ های قرن آینده بر سر آب خواهند بود، مگر آنکه تغییرات قابل توجهی در حاکمیت جهانی رخ دهد. فرضیه جنگ های بر سر آب، ریشه در تحقیقات اولیه ای داشتند که روی چند رودخانه مرزی نظیر سند، اردن و نیل انجام شده بود. تمرکز تحقیقات از آن جهت روی این رودها متمرکز شده بود که آنها در گذشته نیز محل اختلاف و مناقشه واقع شده بودند. برخی رویدادهای خاص نیز به عنوان شواهد دال بر صحت این فرضیه ارائه شده بود: سوریه به منظور تغییر سرشاخه های رود اردن مواضعی طراحی کرده بود که این مواضع از سوی ارتش اسرائیل بمباران شد. تهدید مصر به اقدام نظامی علیه هر کشوری که در آب های بالای رود نیل سدسازی کند نیز نمونه دیگری از این شواهد بود. با این حال، اگرچه برخی از ارتباط های میان آب و مناقشه قابل قبول بود، اما لزوما نماینده عرف حاکم بر روابط بین الملل نبود.

تنها نمونه شناخته شده از مناقشه بین دولت ها بر سر آب در بین سال های 2500 تا 2350 قبل از میلاد بین دولت های سومری لاگاش و اوما رخ داده است. بحران آب اغلب به بروز مناقشاتی در سطح محلی و منطقه ای منجر شده است. اغلب تنش ها در داخل مرزهای کشور و نواحی پایینی بسترهای رودخانه ای شکل می گیرند. از جمله این نواحی می توان به مناطق پایین دست رود زرد در چین، یا رود چائو فرایا در تایلند اشاره کرد که چندین سال است با بحران آب دست به گریبانند. بحران آب می تواند به شکل مستقیم بر مناقشات و تنش های سیاسی نیز اثر بگذارد. کاهش تدریجی کیفیت و/یا کمیت آب شیرین ممکن است از طریق کاهش سطح سلامت یک جامعه، ایجاد مشکل در مسیر توسعه اقتصادی و دامن زدن به مناقشات بزرگ تر، به میزان ناپایداری یک منطقه اضافه کند.

نقش منابع اشتراکی آب در افزایش سطح همکاری

منابع آبی که مرزهای بین المللی را در می نوردند بیشتر قابلیت این را دارند که به گسترش سطح همکاری ها کمک کنند تا جنگ و نزاع. دانشمندان موسسه مدیریت آب بین الملل، با مشارکت ارون وولف در دانشگاه ایالتی اورگون، شواهد و استدلال های بکاررفته در فرضیه پیش بینی های جنگ بر سر آب را مورد مطالعه قرار داده اند. یافته های آنها نشان می دهد که اگرچه در تعدادی بسترهای بین المللی آب مناقشاتی بر سر آب شکل گرفته، در باقی تقریبا 300 بستر آبی مشترک دنیا، سوابق به شدت مثبت بوده اند. شاهد این امر نیز صدها توافقنامه ای هستند که در خصوص نحوه بکارگیری آب شرب بین ملت هایی که منابع آبی مشترکی دارند، برقرارند. در واقع، نهادهای ایجاد شده در نتیجه این توافق ها می توانند یکی از مهم ترین عوامل حصول اطمینان از بالا رفتن سطح همکاری کشورها و نه مناقشه به واسطه وجود این منابع مشترک باشند.

اتحادیه بین المللی حفاظت از طبیعت کتابی با این عنوان منتشر ساخت: «مشارکت: مدیریت آب در فراسوی مرزها». یکی از بخش های این کتاب به کارکردهای نهادهای فرامرزی و نقش آنها در ارتقای همکاری، برطرف ساختن منازعات پیشین و یافتن راه حلی به منظور مواجهه با بی ثباتی ناشی از تغییرات آب و هوایی پرداخته است. در همین بخش به این مطلب نیز اشاره شده که چگونه می توان میزان اثربخشی چنین نهادهایی را تحت نظارت قرار داد.

تامین و توزیع آب در جهان

مقاله های اصلی: آب شرب و آب سالم

غذا و آب دو نیاز اولیه بشری هستند. با این حال، گزارش های جهانی سال 2002 حاکی از آن است که از هر 10 نفر:

تقریبا 5 نفر در منزل به آب لوله کشی دسترسی دارند (منزل مسکونی، زمین یا حیاط)؛
3 نفر از نوع دیگری از ذخایر آبی که تا حدی بهسازی شده، نظیر یک چاه آب تمیز یا شیر آب عمومی استفاده می کنند؛
2 نفر از آب بی بهره اند. علاوه بر این، از هر 10 نفر، 4 نفر بدون بهره مندی از شرایط بهداشتی بهسازی شده زندگی می کنند.

در نشست زمین در سال 2002، دولت ها یک برنامه عملی را تصویب کردند که در پی این اهداف بود:

آمار مردمی که به آب شرب سالم دسترسی ندارند یا قدرت خرید چنین آبی را ندارند را تا سال 2015 به نصف تقلیل دهند. گزارش برآورد تامین و بهداشت آب جهانی در سال 2000 «دسترسی معقول» به آب را به این شکل تعریف می کرد: دسترسی به حداقل روزانه 20 لیتر آب از منبعی در شعاع یک کیلومتری محل زندگی برای هر نفر.

آمار مردمی که به بهداشت اولیه دسترسی ندارند را به نصف کاهش دهند. گزارش ذکر شده در بالا، «بهداشت اولیه» را به این صورت تعریف می کند: سیستم های فاضلاب خصوصی یا اشتراکی –اما نه دولتی- که تماس انسان را با فاضلاب قطع کنند.

همانطور که در تصویر مشاهده می کنید، در سال 2025، کمبود آب در کشورهای فقیرتر که منابع محدودی دارند و با رشد سریع جمعیت مواجهند، نظیر خاورمیانه، آفریقا و بخش هایی از آسیا، شدیدتر خواهد بود. تا سال 2025، نواحی شهری و حومه آنها به منظور تامین آب سالم و بهداشت کافی به زیرساخت های جدیدی نیاز خواهند داشت. این امر نشان می دهد که منازعات فزاینده ای با کاربران آب کشاورزی که در حال حاضر حجم عمده مصرف آب انسانی را به خود اختصاص داده اند، بروز خواهد کرد.

به طور کلی، کشورهای توسعه یافته تر آمریکای شمالی، اروپا و روسیه تا سال 2025 مشکل حادی در تامین آب نخواهند داشت؛ دلیل این امر تنها ثروت نسبی آنها نیست، بلکه مهم تر از آن هماهنگی هر چه بیشتر جمعیت آنها با منابع آب موجود خواهد بود. شمال آفریقا، خاورمیانه، جنوب آفریقا و شمال چین با کمبود شدید آب مواجه خواهند شد و علت نیز، کمبود فیزیکی آب و افزایش نامتوازن جمعیت به تناسب حجم آب موجود در این کشورها خواهد بود. بیشتر نواحی آمریکای جنوبی، جنوب صحرای آفریقا، جنوب چین و هند نیز تا سال 2025 با کمبود آب مواجه خواهند شد؛ در نواحی اخیر، عوامل این کمبود یکی محدودیت های مالی تولید آب شرب پاک و دیگری افزایش بی رویه جمعیت خواهد بود.

1.6 میلیارد نفر از سال 1990 به این طرف به آب سالم دسترسی پیدا کرده اند. نسبت جمعیت برخوردار از آب سالم در کشورهای در حال توسعه از 30 درصد در سال 1970 به 71 درصد در سال 1990، 79 درصد در سال 2000 و 84 درصد در سال 2004 افزایش یافته است. پیش بینی می شود این روند رو به رشد ادامه داشته باشد.

ملاحظات اقتصادی

تامین و بهداشت آب مستلزم مقادیر عظیم سرمایه گذاری در زیرساخت هایی نظیر شبکه های لوله کشی، ایستگاه های پمپ آب و تدابیر تصفیه آب است. برآورد می شود که کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی باید سالانه دست کم 200 میلیارد دلار آمریکا جهت جایگزینی زیرساخت های آبی فرسوده هزینه کنند تا تامین آب را تضمین کنند، نرخ نشتی ها را کاهش دهند و کیفیت آب را حفظ کنند.

توجه بین المللی به نیازهای کشورهای در حال توسعه جلب شده است. به منظور تحقق اهداف توسعه هزاره مشتمل بر نصف کردن نسبت جمعیت محروم از دسترسی به آب آشامیدنی سالم و بهداشت اولیه تا سال 2015، میزان سرمایه گذاری سالانه فعلی -10 الی 15 میلیارد دلار آمریکا- باید تقریبا دو برابر شود. این مقادیر شامل هزینه های لازم به منظور نگهداری زیرساخت های موجود نمی شود.

پس از ایجاد زیرساخت ها، سامانه های تامین آب و بهداشت نیز نیازمند هزینه های مداومی به منظور تامین نیروی انسانی، انرژی، مواد شیمیایی، نگهداری و سایر هزینه ها خواهند بود. منابع تامین پول لازم برای پوشش این هزینه های سرمایه ای و عملیاتی نیز اساسا قبوض پرداختی شهروندان، منابع دولتی و یا ترکیبی از این دو هستند.

اما در اینجاست که نگاه اقتصادی مدیریت آب به شدت پیچیده می شود، چرا که این نگاه با سیاست های اجتماعی و اقتصادی گسترده تر تداخل پیدا می کند. این مقولات حوزه سیاستگذاری از حوصله این مقاله خارج هستند؛ در این مقاله ما روی اطلاعات بنیادینی درباره آب موجود و کاربری آن تمرکز کرده ایم. به هر ترتیب این اطلاعات به درک ما از تاثیر مقولات حیاتی آب روی کسب و کار و صنعت به لحاظ ریسک ها و فرصت ها کمک می کنند.

پاسخ کسب و کار

«شورای کسب و کار جهانی با هدف توسعه پایدار» در «سناریوهای H2O» خود، این سناریو را نیز گنجاند:
روشن ساختن و تقویت درک مقولات کلیدی و محرک های تغییرات مربوط به آب در کسب و کار؛.
ارتقای درک متقابل میان جامعه کسب و کار و سهامداران غیرتجاری بر سر مقولات مدیریت آب.
حمایت از اقدامات کسب و کاری موثر به عنوان بخشی از راه حل مدیریت پایدار آب.

این شورا به این جمع بندی رسیده است::
کسب و کار در جامعه ای دچار کمبود آب محکوم به شکست است.
بحران آب لزوما محدود به کسانی نخواهد بود که در کسب و کار آب فعال باشند.
کسب و کار بخشی از راه حل است، و میزان مشارکت آن، روی پتانسیل موفقیت کسب و کار اثر می گذارد.
مشکلات فزاینده آبی و پیچیدگی آنها هزینه ها را بالا می برد.

بر اساس نقشه منتشر شده توسط گروه مشاوره ای تحقیقات کشاورزی جهانی، کشورها و مناطقی که با بیشترین کمبود آب مواجه هستند عبارتند از شمال آفریقا، خاورمیانه، هند، آسیای مرکزی، چین، شیلی، آفریقای جنوبی و استرالیا. کمبود آب در جنوب آسیا نیز در حال گسترش است..

گروه مشاوره ای تحقیقات کشاورزی جهانی (CGIAR)، ائتلافی راهبردی است که سازمان های فعال در حوزه تحقیقات کشاورزی با هدف توسعه پایدار را با خیّرینی که بودجه چنین اقداماتی را تامین می کنند، مرتبط می سازد. این خیرین عبارتند از دولت های کشورهای در حال توسعه و صنعتی، بنیادها و سازمان های بین المللی و منطقه ای. اقدامات تحت حمایت آنها توسط 15 عضو کنسرسیوم مراکز تحقیقات کشاورزی بین المللی این گروه اجرا و با مشارکت صدها سازمان، نظیر موسسات تحقیقات کشاورزی کشوری و منطقه ای، سازمان های اجتماعی شهروندی، دانشگاه ها و بخش خصوصی تحقق می پذیرند. CGIAR در حال حاضر 64 عضو دولتی و غیردولتی دارد و از 14 مرکز تحقیقاتی و یک مرکز تحقیقاتی بین دولتی (Africa Rice) پشتیبانی می کند.

حامیان مالی CGIAR سازمان غذا و کشاورزی سازمان ملل (FAO)، صندوق بین المللی توسعه کشاورزی (IFAD)، برنامه توسعه سازمان ملل (UNDP) و بانک جهانی هستند.

راه حل احتمالی؟

فناوری جدیدی وجود دارد که راه حلی چشم گیر برای بحران جهانی آب ارائه می کند. این فناوری شکل گرفته و در حال حاضر در ژنراتورهای هوا آبی که به ژنراتورهای آبی جوّی نیز معروفند، بکار گرفته می شود. این فناوری آب موجود در هوا را به آب مایع تبدیل می کند؛ به عبارت دیگر از هوا، آب می گیرد.

خانه I حقوقی I اعتبارات I گارانتی I مطبوعات I شرایط استفاده I حریم خصوصی I کوکی ها I نقشه سایت I تماس
Copyright © 2013-2014 Adder Hill. All rights reserved.